Türkiye’de ağır engelli bireylerin çalışma hayatına katılımı, anayasal güvence altındadır. Anayasa’nın 61. maddesinin ikinci fıkrasında, “Devlet, engellilerin korunmalarını ve toplum hayatına uyum sağlamalarını temin edecek önlemleri alır” hükmü yer almaktadır.
Bu haberde, öncelikle genel mevzuattaki ağır engelli haklarını, ardından bana gönderdiğiniz üç toplu iş sözleşmesinde (Sağlık Bakanlığı – Öz Sağlık-İş, OMÜ – Türkiye Sağlık-İş, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı – Öz Sağlık-İş) ağır engelli işçilere yönelik özel düzenlemeleri analiz ediyoruz.
Birinci Hak: Engelli İstihdam Zorunluluğu (Kota Sistemi)
4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesi gereğince, işverenler belirli sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde engelli işçi istihdam etmekle yükümlüdür.
Kota oranları şöyledir: Özel sektör işyerlerinde 50 veya daha fazla işçi çalıştıran işverenler, işçi sayısının en az yüzde 3’ü oranında engelli işçi çalıştırmak zorundadır. Kamu işyerlerinde ise 50 ve üzeri çalışanı bulunan işverenlerin yüzde 4 oranında engelli işçi, ayrıca yüzde 2 oranında eski hükümlü veya terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralanan işçi çalıştırmaları gerekmektedir.
Engelli statüsünde kabul edilebilmek için vücut fonksiyonlarında en az yüzde 40 oranında kayıp olduğunun yetkili sağlık kuruluşlarından alınacak engelli sağlık kurulu raporu ile belgelenmesi gerekmektedir. Bu zorunluluk sayesinde engelli bireylerin iş bulma şansı artmakta, işverenler kontenjan açığı bırakmaları halinde idari para cezası ile karşı karşıya kalmaktadır.
İkinci Hak: Ayrımcılık Yasağı
4857 sayılı İş Kanunu’nun “Eşit Davranma İlkesi” başlıklı 5. maddesinde, iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamayacağı hüküm altına alınmıştır.
5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un 14. maddesi de benzer şekilde, işe başvuru, alım, önerilen çalışma süreleri ve şartları ile istihdamın sürekliliği, kariyer gelişimi, sağlıklı ve güvenli çalışma koşulları dahil olmak üzere istihdama ilişkin hiçbir hususta engelliliğe dayalı ayrımcılık yapılamayacağını belirtmektedir.
Bu hak sayesinde engelli işçiler, işe alımda, terfi etmede, çalışma koşullarında ve işten çıkarılmada engelli olmayan işçilerle eşit muamele görme hakkına sahiptir.
Üçüncü Hak: İşyerinde Uygun Düzenlemeler (Makul Uyum)
5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un 15. maddesine göre, işverenler engelli işçilerin işyerine uyumunu sağlamak ve çalışmalarını kolaylaştırmak için gerekli makul düzenlemeleri yapmakla yükümlüdür. Bu düzenlemeler arasında işyerinin fiziki koşullarının engelli işçinin durumuna göre uyarlanması, özel ekipman ve araçların temin edilmesi, çalışma saatlerinin esnek hale getirilmesi gibi önlemler yer alabilir.
İşveren, bu düzenlemeleri yaparken orantısız bir yük altına girmiyorsa, engelli işçinin taleplerini karşılamak zorundadır.
Dördüncü Hak: Vergi İndirimi ve Destekler
Ağır engelli bireyler (yüzde 80 ve üzeri engelli raporu olanlar) çalışma hayatında vergi indiriminden yararlanmaktadır. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 31. maddesine göre, çalışan engellilerin gelir vergisi matrahından engellilik derecesine göre belirli tutarlarda indirim yapılmaktadır. Yüzde 80 ve üzeri engelli olanlar için bu indirim en üst düzeyde uygulanmaktadır.
Ayrıca, engelli işçi çalıştıran işverenlere de çeşitli teşvik ve destekler sağlanmaktadır. İşverenler, engelli işçi maaşlarının bir kısmının devlet tarafından karşılanması, sigorta prim teşvikleri ve işyeri düzenleme desteklerinden yararlanabilmektedir.
ÜÇ TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNDE AĞIR ENGELLİ HAKLARI
Şimdi de bana gönderdiğiniz üç toplu iş sözleşmesini (Sağlık Bakanlığı, OMÜ ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) ağır engelli hakları açısından analiz ediyorum.
Ön Bilgi: Bu üç sözleşmede “ağır engelli kadrosu” özelinde ayrı bir kadro veya maaş düzenlemesi bulunmamaktadır. Ancak engelli işçilere yönelik önemli haklar ve kolaylıklar sözleşmelerde yer almaktadır. İşte bu haklar:
Sözleşme Hakkı: Engelli ve Ağır Engelli Yakınlarına Tayin Hakkı
Sağlık Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 19) ve Aile Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 17) bu konuda en kapsamlı düzenlemelere sahiptir.
Bu sözleşmelere göre, Üniversiteler veya Bakanlık Eğitim ve Araştırma Hastanelerinden alınan sağlık kurulu raporuna göre en az yüzde kırk oranında engelli olduğu belirtilen işçiler ile ağır engelli raporlu eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısımları (anne, baba, çocuk) bulunan işçiler, engellilik durumundan kaynaklanan gerekçelere dayalı olarak kurum içinde işyeri değişikliği talep edebilmektedir.
Bu gerekçeler arasında engelliliği artırıcı faktörler, bakım ve tedavi imkânı, özel eğitim imkânı gibi nedenler sayılmaktadır. Bu tayin hakkında dönem ve süre şartı aranmamaktadır. Engellilik durumu ortadan kalkan işçiler hakkında ise genel hükümler çerçevesinde işlem yapılmaktadır.
📌 KAZANIM: Sağlık Bakanlığı ve Aile Bakanlığı’nda engelli veya ağır engelli yakını olan işçiler, dönem ve süre şartı olmaksızın tayin talep edebilmektedir.
OMÜ Sözleşmesi’nde ise engelli işçilere yönelik doğrudan bir tayin hakkı düzenlemesi bulunmamaktadır.
Sözleşme Hakkı: Engelli Çocuk için Ücretli Mazeret İzni
Sağlık Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 30) ve Aile Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 23) bu konuda önemli bir hak sunmaktadır.
Bu sözleşmelere göre, işçilerin en az yüzde altmış oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisinde, hastalık raporuna dayalı olarak ve çalışan ebeveynden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla, bir yıl içinde toptan veya bölümler halinde on güne kadar ücretli izin verilmektedir.
Birden fazla engelli çocuğu olan işçilere her bir çocuk için bu izin ayrı ayrı uygulanmaktadır. Bu izin, yıllık izinden düşülmemekte ve ücretsiz değil, ücretli olarak kullandırılmaktadır.
📌 KAZANIM: Engelli çocuğu olan işçiler, yılda 10 gün ücretli mazeret izni kullanabilmektedir. Birden fazla engelli çocuk varsa her biri için ayrı 10 gün izin hakkı doğmaktadır.
OMÜ Sözleşmesi’nde ise engelli çocuk için doğrudan bir izin günü belirtilmemiş, sadece 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine atıf yapılmıştır.
Sözleşme Hakkı: İşe Alımda Öncelik Hakkı
Sağlık Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 15) bu konuda özel bir düzenleme içermektedir.
Sözleşmeye göre, işe ilk defa işçi alınması halinde, eşit puan almaları durumunda, işyerinde iş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölen işçinin ya da malul kalanların eş ve çocuklarına öncelik tanınmaktadır.
📌 KAZANIM: Malul (engelli) kalan işçinin yakınları, işe alımda diğer adaylara göre öncelik hakkına sahiptir.
OMÜ ve Aile Bakanlığı sözleşmelerinde bu yönde bir düzenleme bulunmamaktadır.
Sözleşme Hakkı: OMÜ’de Yüzde 70 ve Üzeri Engelli Çocuk Düzenlemesi
OMÜ Sözleşmesi (Madde 58) sınırlı da olsa bir düzenleme içermektedir.
Sözleşmeye göre, sağlık durumlarının yüzde 70 ve üzerinde engelli veya özürlü olarak yetkili kurullarca onaylanmış raporu olan işçi personelin çocuklarının acil durumlarında veya hastalanmalarında, çalışan eşlerden birine 4857 sayılı İş Kanunu hükümleri uygulanmaktadır.
📌 KAZANIM: OMÜ’de yüzde 70 ve üzeri engelli çocuğu olan işçiler, çocuğun acil durum veya hastalığında İş Kanunu kapsamında izin hakkına sahiptir. Ancak bu hak, diğer iki sözleşmedeki 10 gün ücretli izin kadar net ve kapsamlı değildir.
Sözleşmelerde Ortak Eksiklik: Ağır Engelli Kadrosuna Özel Maaş veya Ek Ödeme Yoktur
Her üç sözleşmenin analizinde görülen en önemli eksiklik, ağır engelli kadrosunda çalışan işçilere yönelik özel bir maaş, tazminat veya ek ödeme düzenlemesinin bulunmamasıdır.
Sağlık Bakanlığı, OMÜ ve Aile Bakanlığı sözleşmelerinin hiçbirinde, engel derecesine göre artan bir ücret, engellilik tazminatı veya ağır engelli işçilere özel bir mali hak tanınmamıştır. Engelli işçiler, engelli olmayan işçilerle aynı ücret ve sosyal yardım kalemlerine tabidir.
Ağır engelli kadrosunda çalışan işçilerin hakları, genel mevzuat ve toplu iş sözleşmeleri olmak üzere iki ana kaynaktan gelmektedir.
Genel mevzuat, engelli işçilere istihdam zorunluluğu (kota sistemi), ayrımcılık yasağı, işyerinde uygun düzenlemeler (makul uyum) ve vergi indirimi gibi temel haklar sunmaktadır.
Toplu iş sözleşmeleri ise özellikle Sağlık Bakanlığı ve Aile Bakanlığı sözleşmelerinde, engelli veya ağır engelli yakını olan işçilere dönem ve süre şartı olmaksızın tayin hakkı ve engelli çocuğu olan işçilere yılda 10 gün ücretli mazeret izni gibi önemli ek haklar sağlamaktadır.
Ancak her üç sözleşmenin de en büyük eksiği, ağır engelli işçilere özel bir maaş, tazminat veya ek ödeme düzenlemesi içermemesidir. Bu konuda sendikal mücadelenin devam etmesi ve gelecek dönem toplu iş sözleşmelerinde engel derecesine göre artan bir ücret sistemi talep edilmesi önem arz etmektedir.
Engelli veya ağır engelli yakını olan işçilerin, bu haklardan yararlanabilmek için engel durumlarını yetkili sağlık kuruluşlarından alınmış güncel sağlık kurulu raporuyla belgelendirmeleri ve bağlı oldukları birime veya sendika temsilcilerine başvurmaları gerekmektedir.
Türkiye’de ağır engelli bireylerin çalışma hayatına katılımı, anayasal güvence altındadır. Anayasa’nın 61. maddesinin ikinci fıkrasında, “Devlet, engellilerin korunmalarını ve toplum hayatına uyum sağlamalarını temin edecek önlemleri alır” hükmü yer almaktadır.Bu haberde, öncelikle genel mevzuattaki ağır engelli haklarını, ardından bana gönderdiğiniz üç toplu iş sözleşmesinde (Sağlık Bakanlığı – Öz Sağlık-İş, OMÜ – Türkiye Sağlık-İş, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı – Öz Sağlık-İş) ağır engelli işçilere yönelik özel düzenlemeleri analiz ediyoruz.Birinci Hak: Engelli İstihdam Zorunluluğu (Kota Sistemi)4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesi gereğince, işverenler belirli sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde engelli işçi istihdam etmekle yükümlüdür.Kota oranları şöyledir: Özel sektör işyerlerinde 50 veya daha fazla işçi çalıştıran işverenler, işçi sayısının en az yüzde 3’ü oranında engelli işçi çalıştırmak zorundadır. Kamu işyerlerinde ise 50 ve üzeri çalışanı bulunan işverenlerin yüzde 4 oranında engelli işçi, ayrıca yüzde 2 oranında eski hükümlü veya terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralanan işçi çalıştırmaları gerekmektedir.Engelli statüsünde kabul edilebilmek için vücut fonksiyonlarında en az yüzde 40 oranında kayıp olduğunun yetkili sağlık kuruluşlarından alınacak engelli sağlık kurulu raporu ile belgelenmesi gerekmektedir. Bu zorunluluk sayesinde engelli bireylerin iş bulma şansı artmakta, işverenler kontenjan açığı bırakmaları halinde idari para cezası ile karşı karşıya kalmaktadır.İkinci Hak: Ayrımcılık Yasağı4857 sayılı İş Kanunu’nun “Eşit Davranma İlkesi” başlıklı 5. maddesinde, iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamayacağı hüküm altına alınmıştır.5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un 14. maddesi de benzer şekilde, işe başvuru, alım, önerilen çalışma süreleri ve şartları ile istihdamın sürekliliği, kariyer gelişimi, sağlıklı ve güvenli çalışma koşulları dahil olmak üzere istihdama ilişkin hiçbir hususta engelliliğe dayalı ayrımcılık yapılamayacağını belirtmektedir.Bu hak sayesinde engelli işçiler, işe alımda, terfi etmede, çalışma koşullarında ve işten çıkarılmada engelli olmayan işçilerle eşit muamele görme hakkına sahiptir.Üçüncü Hak: İşyerinde Uygun Düzenlemeler (Makul Uyum)5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un 15. maddesine göre, işverenler engelli işçilerin işyerine uyumunu sağlamak ve çalışmalarını kolaylaştırmak için gerekli makul düzenlemeleri yapmakla yükümlüdür. Bu düzenlemeler arasında işyerinin fiziki koşullarının engelli işçinin durumuna göre uyarlanması, özel ekipman ve araçların temin edilmesi, çalışma saatlerinin esnek hale getirilmesi gibi önlemler yer alabilir.İşveren, bu düzenlemeleri yaparken orantısız bir yük altına girmiyorsa, engelli işçinin taleplerini karşılamak zorundadır.Dördüncü Hak: Vergi İndirimi ve DesteklerAğır engelli bireyler (yüzde 80 ve üzeri engelli raporu olanlar) çalışma hayatında vergi indiriminden yararlanmaktadır. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 31. maddesine göre, çalışan engellilerin gelir vergisi matrahından engellilik derecesine göre belirli tutarlarda indirim yapılmaktadır. Yüzde 80 ve üzeri engelli olanlar için bu indirim en üst düzeyde uygulanmaktadır.Ayrıca, engelli işçi çalıştıran işverenlere de çeşitli teşvik ve destekler sağlanmaktadır. İşverenler, engelli işçi maaşlarının bir kısmının devlet tarafından karşılanması, sigorta prim teşvikleri ve işyeri düzenleme desteklerinden yararlanabilmektedir.ÜÇ TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNDE AĞIR ENGELLİ HAKLARIŞimdi de bana gönderdiğiniz üç toplu iş sözleşmesini (Sağlık Bakanlığı, OMÜ ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) ağır engelli hakları açısından analiz ediyorum.Ön Bilgi: Bu üç sözleşmede “ağır engelli kadrosu” özelinde ayrı bir kadro veya maaş düzenlemesi bulunmamaktadır. Ancak engelli işçilere yönelik önemli haklar ve kolaylıklar sözleşmelerde yer almaktadır. İşte bu haklar:Sözleşme Hakkı: Engelli ve Ağır Engelli Yakınlarına Tayin HakkıSağlık Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 19) ve Aile Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 17) bu konuda en kapsamlı düzenlemelere sahiptir.Bu sözleşmelere göre, Üniversiteler veya Bakanlık Eğitim ve Araştırma Hastanelerinden alınan sağlık kurulu raporuna göre en az yüzde kırk oranında engelli olduğu belirtilen işçiler ile ağır engelli raporlu eşi veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısımları (anne, baba, çocuk) bulunan işçiler, engellilik durumundan kaynaklanan gerekçelere dayalı olarak kurum içinde işyeri değişikliği talep edebilmektedir.Bu gerekçeler arasında engelliliği artırıcı faktörler, bakım ve tedavi imkânı, özel eğitim imkânı gibi nedenler sayılmaktadır. Bu tayin hakkında dönem ve süre şartı aranmamaktadır. Engellilik durumu ortadan kalkan işçiler hakkında ise genel hükümler çerçevesinde işlem yapılmaktadır.📌 KAZANIM: Sağlık Bakanlığı ve Aile Bakanlığı’nda engelli veya ağır engelli yakını olan işçiler, dönem ve süre şartı olmaksızın tayin talep edebilmektedir.OMÜ Sözleşmesi’nde ise engelli işçilere yönelik doğrudan bir tayin hakkı düzenlemesi bulunmamaktadır.Sözleşme Hakkı: Engelli Çocuk için Ücretli Mazeret İzniSağlık Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 30) ve Aile Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 23) bu konuda önemli bir hak sunmaktadır.Bu sözleşmelere göre, işçilerin en az yüzde altmış oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisinde, hastalık raporuna dayalı olarak ve çalışan ebeveynden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla, bir yıl içinde toptan veya bölümler halinde on güne kadar ücretli izin verilmektedir.Birden fazla engelli çocuğu olan işçilere her bir çocuk için bu izin ayrı ayrı uygulanmaktadır. Bu izin, yıllık izinden düşülmemekte ve ücretsiz değil, ücretli olarak kullandırılmaktadır.📌 KAZANIM: Engelli çocuğu olan işçiler, yılda 10 gün ücretli mazeret izni kullanabilmektedir. Birden fazla engelli çocuk varsa her biri için ayrı 10 gün izin hakkı doğmaktadır.OMÜ Sözleşmesi’nde ise engelli çocuk için doğrudan bir izin günü belirtilmemiş, sadece 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine atıf yapılmıştır.Sözleşme Hakkı: İşe Alımda Öncelik HakkıSağlık Bakanlığı Sözleşmesi (Madde 15) bu konuda özel bir düzenleme içermektedir.Sözleşmeye göre, işe ilk defa işçi alınması halinde, eşit puan almaları durumunda, işyerinde iş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölen işçinin ya da malul kalanların eş ve çocuklarına öncelik tanınmaktadır.📌 KAZANIM: Malul (engelli) kalan işçinin yakınları, işe alımda diğer adaylara göre öncelik hakkına sahiptir.OMÜ ve Aile Bakanlığı sözleşmelerinde bu yönde bir düzenleme bulunmamaktadır.Sözleşme Hakkı: OMÜ’de Yüzde 70 ve Üzeri Engelli Çocuk DüzenlemesiOMÜ Sözleşmesi (Madde 58) sınırlı da olsa bir düzenleme içermektedir.Sözleşmeye göre, sağlık durumlarının yüzde 70 ve üzerinde engelli veya özürlü olarak yetkili kurullarca onaylanmış raporu olan işçi personelin çocuklarının acil durumlarında veya hastalanmalarında, çalışan eşlerden birine 4857 sayılı İş Kanunu hükümleri uygulanmaktadır.📌 KAZANIM: OMÜ’de yüzde 70 ve üzeri engelli çocuğu olan işçiler, çocuğun acil durum veya hastalığında İş Kanunu kapsamında izin hakkına sahiptir. Ancak bu hak, diğer iki sözleşmedeki 10 gün ücretli izin kadar net ve kapsamlı değildir.Sözleşmelerde Ortak Eksiklik: Ağır Engelli Kadrosuna Özel Maaş veya Ek Ödeme YokturHer üç sözleşmenin analizinde görülen en önemli eksiklik, ağır engelli kadrosunda çalışan işçilere yönelik özel bir maaş, tazminat veya ek ödeme düzenlemesinin bulunmamasıdır.Sağlık Bakanlığı, OMÜ ve Aile Bakanlığı sözleşmelerinin hiçbirinde, engel derecesine göre artan bir ücret, engellilik tazminatı veya ağır engelli işçilere özel bir mali hak tanınmamıştır. Engelli işçiler, engelli olmayan işçilerle aynı ücret ve sosyal yardım kalemlerine tabidir.Ağır engelli kadrosunda çalışan işçilerin hakları, genel mevzuat ve toplu iş sözleşmeleri olmak üzere iki ana kaynaktan gelmektedir.Genel mevzuat, engelli işçilere istihdam zorunluluğu (kota sistemi), ayrımcılık yasağı, işyerinde uygun düzenlemeler (makul uyum) ve vergi indirimi gibi temel haklar sunmaktadır.Toplu iş sözleşmeleri ise özellikle Sağlık Bakanlığı ve Aile Bakanlığı sözleşmelerinde, engelli veya ağır engelli yakını olan işçilere dönem ve süre şartı olmaksızın tayin hakkı ve engelli çocuğu olan işçilere yılda 10 gün ücretli mazeret izni gibi önemli ek haklar sağlamaktadır.Ancak her üç sözleşmenin de en büyük eksiği, ağır engelli işçilere özel bir maaş, tazminat veya ek ödeme düzenlemesi içermemesidir. Bu konuda sendikal mücadelenin devam etmesi ve gelecek dönem toplu iş sözleşmelerinde engel derecesine göre artan bir ücret sistemi talep edilmesi önem arz etmektedir.Engelli veya ağır engelli yakını olan işçilerin, bu haklardan yararlanabilmek için engel durumlarını yetkili sağlık kuruluşlarından alınmış güncel sağlık kurulu raporuyla belgelendirmeleri ve bağlı oldukları birime veya sendika temsilcilerine başvurmaları gerekmektedir.
.webp)
Yorum Yap
Yorum yapabilmek için lütfen giriş yapın
Giriş Yap