İşçilerin en çok merak ettiği konuların başında günlük çalışma sürelerinin sınırları geliyor. Özellikle bazı işyerlerinde uygulanan uzun mesai saatleri, 16 saat çalışmanın yasal olup olmadığı sorusunu sıkça gündeme getiriyor. 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde bu sorunun cevabını ve çalışma sürelerine ilişkin tüm detayları haberimizde derledik.
Çalışma sürelerinin yasal dayanağı
4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi, genel çalışma süresini haftada en çok 45 saat olarak belirlemiştir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Ancak bu haftalık sürenin yanı sıra, günlük çalışma süreleri için de önemli sınırlamalar bulunmaktadır.
Kanun koyucu, işçinin sağlığını korumak ve aşırı çalışmayı önlemek amacıyla günlük çalışma süresine de bir üst sınır getirmiştir. Buna göre, günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz. Bu, işçinin bir günde çalıştırılabileceği azami süredir.
16 saat çalışma neden yasal değil?
16 saatlik bir çalışma, yukarıda belirtilen 11 saatlik yasal sınırın açıkça ihlali anlamına gelir. Bu durum, İş Kanunu'na aykırılık teşkil eder. Ancak konu göründüğü kadar basit değildir. Çünkü kanun, çalışma süresini sadece "iş başında geçen süre" olarak değil, aynı zamanda ara dinlenmeleri de dikkate alarak düzenlemiştir.
İşçinin işyerinde fiilen geçirdiği toplam süre ile fiilen çalıştığı süre birbirinden farklıdır. 16 saat işyerinde kalan bir işçi, bu sürenin tamamında çalışmamakta, yasal ara dinlenmelerini kullanmaktadır.
Ara dinlenmesi süreleri
4857 sayılı İş Kanunu'nun 68. maddesi, günlük çalışma süresine göre verilmesi gereken ara dinlenmesi sürelerini düzenlemiştir:
- 4 saat veya daha kısa süreli işlerde: 15 dakika
- 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar süreli işlerde: 30 dakika
- 7,5 saatten fazla süreli işlerde: 1 saat
Bu süreler asgari olup, iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile artırılabilir. Önemli bir nokta, ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Yani işçi, 16 saat işyerinde kalsa bile, bu sürenin içindeki ara dinlenmeleri düşüldükten sonra kalan süre çalışma süresi olarak kabul edilir.
Örneğin, sabah 08:00'de işe başlayıp gece 00:00'de işten çıkan bir işçi toplam 16 saat işyerinde bulunmuştur. Bu süre içinde yasal olarak en az 1,5 saat (örneğin 1 saat öğle yemeği + iki kez 15'er dakika çay molası) ara dinlenmesi kullandığı varsayılırsa, fiili çalışma süresi 14,5 saat olur. Bu süre de 11 saatlik yasal sınırın üzerindedir.
Günlük 11 saat sınırının istisnası var mı?
4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi, tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresinin, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde 11 saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabileceğini hükme bağlamıştır. Buna denkleştirme esası denir.
Denkleştirme uygulamasında, belirli bir dönemde (örneğin 2 ay) işçi bazı haftalarda 45 saatin üzerinde çalıştırılabilir, ancak bu dönemin ortalaması alındığında haftalık çalışma süresi 45 saati geçmemelidir.
Bu uygulamada dahi günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile 4 aya, turizm sektöründe ise 6 aya kadar artırılabilir.
Gece çalışmasında durum farklı
İş Kanunu'nun 69. maddesi, gece çalışmasını "en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönem" olarak tanımlamıştır. Gece çalışmaları için daha katı bir sınır getirilmiştir:
İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez.
Bu sınır emredicidir. Gece çalışması 7,5 saati aşarsa, haftalık 45 saat dolmasa bile bu aşan süre fazla çalışma sayılır ve %50 zamlı ücret ödenmesi gerekir.(Toplu iş sözleşmelerinde farklılık arz edebilir)
Gece çalışmasına ilişkin bazı önemli istisnalar bulunmaktadır:
- Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmetleri ve petrol arama faaliyetlerinde, işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
- 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.
- Gebe, yeni doğum yapmış veya emziren kadınlar gece çalıştırılamaz.
Fazla çalışma ve yıllık sınır
Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak adlandırılır ve her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla sürelerle çalışmada (haftalık sürenin 45 saatin altında belirlenip bu süreyi aşan ancak 45 saati geçmeyen çalışmalar) ise %25 zamlı ücret ödenir.
Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Bu sınırın aşılması durumunda ne olacağı önemli bir sorudur:
- İşveren, 270 saati aşan süre için işçiye ücretini ödemek zorundadır.
- Ancak daha da önemlisi, işçi, yıllık 270 saati aşan fazla çalışma yaptırılmasını çalışma koşullarının uygulanmaması olarak değerlendirip, iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanabilir.
Yargıtay da bu görüşü desteklemektedir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin kararında, yıllık 270 saati aşan fazla çalışma yaptırılan işçinin, çalışma koşullarının uygulanmaması sebebiyle iş akdini haklı nedenle feshedebileceği belirtilmiştir.
İşçinin onayı şart
Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması zorunludur. İş sözleşmesinde veya ayrı bir belgede işçinin yazılı onayı olmadan, işveren işçiye fazla mesai yaptıramaz.
Ayrıca, bazı işçiler rıza gösterseler bile fazla mesai yapamazlar:
- 18 yaşını doldurmamış işçiler
- Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler
- Kısmi süreli (part-time) çalışanlar
- Sağlığının elvermediğini belgeleyen işçiler
İşçi serbest zaman kullanabilir mi?
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Bu durumda:
- Fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakika serbest zaman
- Fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakika serbest zaman
kullanma hakkı vardır. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.
Ancak işveren, işçiyi ücret almak yerine serbest zaman izni kullanmaya zorlayamaz. Bu tamamen işçinin tercihine bağlıdır.
Yaptırımlar ve hukuki sonuçlar
16 saat gibi yasal sınırları aşan çalışma sürelerinin çeşitli hukuki sonuçları vardır:
İdari para cezası: İş Kanunu'nun 104. maddesi uyarınca, çalışma sürelerine aykırı davranan işverene idari para cezası uygulanır.
Fazla mesai ücreti davası: İşçi, yaptığı fazla çalışmaların karşılığı olan ücreti alamamışsa, iş mahkemesinde dava açarak bu ücreti talep edebilir. İşçi alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır.
Haklı fesih ve kıdem tazminatı: Yıllık 270 saati aşan fazla çalışma yaptırılan işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle feshedip kıdem tazminatına hak kazanabilir.
İş güvencesi kapsamında dava: Fazla mesaiye zorlanan işçi, bu durumu işverenin işçinin davranışlarından kaynaklanan geçerli bir fesih nedeni olmadığı gerekçesiyle işe iade davası açabilir.
16 saat çalışma, 4857 sayılı İş Kanunu'na göre yasal değildir. Günlük çalışma süresi, ara dinlenmeleri hariç, en fazla 11 saat olabilir. İşçinin 16 saat işyerinde kalması, ara dinlenmeler düşüldükten sonra dahi 11 saatlik sınırı aştığı için kanuna aykırıdır.
İşçilerin bu tür durumlarla karşılaştıklarında, haklarını bilmeleri ve yasal yollara başvurmaları önemlidir. Fazla çalışma ücretlerinin ödenmemesi, yıllık 270 saat sınırının aşılması veya zorla fazla mesai yaptırılması durumlarında işçiler, arabuluculuk ve dava yoluyla haklarını arayabilirler.
Unutulmamalıdır ki, işçinin dinlenme hakkı Anayasal bir haktır. Anayasa'nın 50. maddesi "Dinlenmek, çalışanların hakkıdır." hükmünü içermektedir. Bu hak, hiçbir şekilde göz ardı edilemez
İşçilerin en çok merak ettiği konuların başında günlük çalışma sürelerinin sınırları geliyor. Özellikle bazı işyerlerinde uygulanan uzun mesai saatleri, 16 saat çalışmanın yasal olup olmadığı sorusunu sıkça gündeme getiriyor. 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde bu sorunun cevabını ve çalışma sürelerine ilişkin tüm detayları haberimizde derledik.Çalışma sürelerinin yasal dayanağı4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi, genel çalışma süresini haftada en çok 45 saat olarak belirlemiştir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Ancak bu haftalık sürenin yanı sıra, günlük çalışma süreleri için de önemli sınırlamalar bulunmaktadır.Kanun koyucu, işçinin sağlığını korumak ve aşırı çalışmayı önlemek amacıyla günlük çalışma süresine de bir üst sınır getirmiştir. Buna göre, günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz. Bu, işçinin bir günde çalıştırılabileceği azami süredir.16 saat çalışma neden yasal değil?16 saatlik bir çalışma, yukarıda belirtilen 11 saatlik yasal sınırın açıkça ihlali anlamına gelir. Bu durum, İş Kanunu'na aykırılık teşkil eder. Ancak konu göründüğü kadar basit değildir. Çünkü kanun, çalışma süresini sadece "iş başında geçen süre" olarak değil, aynı zamanda ara dinlenmeleri de dikkate alarak düzenlemiştir.İşçinin işyerinde fiilen geçirdiği toplam süre ile fiilen çalıştığı süre birbirinden farklıdır. 16 saat işyerinde kalan bir işçi, bu sürenin tamamında çalışmamakta, yasal ara dinlenmelerini kullanmaktadır.Ara dinlenmesi süreleri4857 sayılı İş Kanunu'nun 68. maddesi, günlük çalışma süresine göre verilmesi gereken ara dinlenmesi sürelerini düzenlemiştir:4 saat veya daha kısa süreli işlerde: 15 dakika4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar süreli işlerde: 30 dakika7,5 saatten fazla süreli işlerde: 1 saatBu süreler asgari olup, iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile artırılabilir. Önemli bir nokta, ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Yani işçi, 16 saat işyerinde kalsa bile, bu sürenin içindeki ara dinlenmeleri düşüldükten sonra kalan süre çalışma süresi olarak kabul edilir.Örneğin, sabah 08:00'de işe başlayıp gece 00:00'de işten çıkan bir işçi toplam 16 saat işyerinde bulunmuştur. Bu süre içinde yasal olarak en az 1,5 saat (örneğin 1 saat öğle yemeği + iki kez 15'er dakika çay molası) ara dinlenmesi kullandığı varsayılırsa, fiili çalışma süresi 14,5 saat olur. Bu süre de 11 saatlik yasal sınırın üzerindedir.Günlük 11 saat sınırının istisnası var mı?4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi, tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresinin, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde 11 saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabileceğini hükme bağlamıştır. Buna denkleştirme esası denir.Denkleştirme uygulamasında, belirli bir dönemde (örneğin 2 ay) işçi bazı haftalarda 45 saatin üzerinde çalıştırılabilir, ancak bu dönemin ortalaması alındığında haftalık çalışma süresi 45 saati geçmemelidir.Bu uygulamada dahi günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile 4 aya, turizm sektöründe ise 6 aya kadar artırılabilir.Gece çalışmasında durum farklıİş Kanunu'nun 69. maddesi, gece çalışmasını "en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönem" olarak tanımlamıştır. Gece çalışmaları için daha katı bir sınır getirilmiştir:İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez.Bu sınır emredicidir. Gece çalışması 7,5 saati aşarsa, haftalık 45 saat dolmasa bile bu aşan süre fazla çalışma sayılır ve %50 zamlı ücret ödenmesi gerekir.(Toplu iş sözleşmelerinde farklılık arz edebilir)Gece çalışmasına ilişkin bazı önemli istisnalar bulunmaktadır:Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmetleri ve petrol arama faaliyetlerinde, işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.Gebe, yeni doğum yapmış veya emziren kadınlar gece çalıştırılamaz.Fazla çalışma ve yıllık sınırHaftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak adlandırılır ve her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla sürelerle çalışmada (haftalık sürenin 45 saatin altında belirlenip bu süreyi aşan ancak 45 saati geçmeyen çalışmalar) ise %25 zamlı ücret ödenir.Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Bu sınırın aşılması durumunda ne olacağı önemli bir sorudur:İşveren, 270 saati aşan süre için işçiye ücretini ödemek zorundadır.Ancak daha da önemlisi, işçi, yıllık 270 saati aşan fazla çalışma yaptırılmasını çalışma koşullarının uygulanmaması olarak değerlendirip, iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanabilir.Yargıtay da bu görüşü desteklemektedir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin kararında, yıllık 270 saati aşan fazla çalışma yaptırılan işçinin, çalışma koşullarının uygulanmaması sebebiyle iş akdini haklı nedenle feshedebileceği belirtilmiştir.İşçinin onayı şartFazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması zorunludur. İş sözleşmesinde veya ayrı bir belgede işçinin yazılı onayı olmadan, işveren işçiye fazla mesai yaptıramaz.Ayrıca, bazı işçiler rıza gösterseler bile fazla mesai yapamazlar:18 yaşını doldurmamış işçilerGebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçilerKısmi süreli (part-time) çalışanlarSağlığının elvermediğini belgeleyen işçilerİşçi serbest zaman kullanabilir mi?Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Bu durumda:Fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakika serbest zamanFazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakika serbest zamankullanma hakkı vardır. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.Ancak işveren, işçiyi ücret almak yerine serbest zaman izni kullanmaya zorlayamaz. Bu tamamen işçinin tercihine bağlıdır.Yaptırımlar ve hukuki sonuçlar16 saat gibi yasal sınırları aşan çalışma sürelerinin çeşitli hukuki sonuçları vardır:İdari para cezası: İş Kanunu'nun 104. maddesi uyarınca, çalışma sürelerine aykırı davranan işverene idari para cezası uygulanır.Fazla mesai ücreti davası: İşçi, yaptığı fazla çalışmaların karşılığı olan ücreti alamamışsa, iş mahkemesinde dava açarak bu ücreti talep edebilir. İşçi alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır.Haklı fesih ve kıdem tazminatı: Yıllık 270 saati aşan fazla çalışma yaptırılan işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle feshedip kıdem tazminatına hak kazanabilir.İş güvencesi kapsamında dava: Fazla mesaiye zorlanan işçi, bu durumu işverenin işçinin davranışlarından kaynaklanan geçerli bir fesih nedeni olmadığı gerekçesiyle işe iade davası açabilir.16 saat çalışma, 4857 sayılı İş Kanunu'na göre yasal değildir. Günlük çalışma süresi, ara dinlenmeleri hariç, en fazla 11 saat olabilir. İşçinin 16 saat işyerinde kalması, ara dinlenmeler düşüldükten sonra dahi 11 saatlik sınırı aştığı için kanuna aykırıdır.İşçilerin bu tür durumlarla karşılaştıklarında, haklarını bilmeleri ve yasal yollara başvurmaları önemlidir. Fazla çalışma ücretlerinin ödenmemesi, yıllık 270 saat sınırının aşılması veya zorla fazla mesai yaptırılması durumlarında işçiler, arabuluculuk ve dava yoluyla haklarını arayabilirler.Unutulmamalıdır ki, işçinin dinlenme hakkı Anayasal bir haktır. Anayasa'nın 50. maddesi "Dinlenmek, çalışanların hakkıdır." hükmünü içermektedir. Bu hak, hiçbir şekilde göz ardı edilemez
Yorum Yap
Yorum yapabilmek için lütfen giriş yapın
Giriş Yap