Toplu iş sözleşmesi (TİS) görüşmelerinde tarafların anlaşma sağlayamaması durumunda izlenecek yol, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nda açıkça düzenlenmiştir. İşverenin TİS'i imzalamaması halinde süreç, arabuluculuk ve grev aşamalarına ilerlerken, sonradan imzalanan TİS hükümlerinin geriye dönük uygulanması da yine kanun güvencesi altındadır. İşte TİS imzalanmaması durumunda yaşanacak sürece ilişkin tüm detaylar...
1. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİ GÖRÜŞMELERİ VE UYUŞMAZLIK SÜRECİ
Toplu iş sözleşmesi görüşmeleri, yetkili işçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında yürütülür. Görüşmelerde anlaşma sağlanamaması halinde, taraflar arasında bir uyuşmazlık tutanağı düzenlenir. İşte bu noktadan sonra devreye yasal arabuluculuk süreci girer.
1.1. İşverenin TİS'i İmzalamaması Ne Anlama Gelir?
İşverenin toplu iş sözleşmesini imzalamaması, taraflar arasında uyuşmazlık çıktığı anlamına gelir. Bu durumda, taraflardan birinin başvurusu üzerine veya resen arabulucu görevlendirilir. Arabulucu, uyuşmazlığın niteliğine göre tarafların anlaşmasıyla belirlenebileceği gibi, belirlenememesi halinde resmi merciler tarafından atanır. Arabulucunun temel görevi, tarafları bir araya getirerek uzlaşma zeminini araştırmak ve anlaşmazlığın barışçıl yollarla çözülmesini sağlamaktır.
Uyuşmazlık raporunun Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne ulaşmasından itibaren 6 iş günü içinde, müdürlük taraflar arasında anlaşamayan noktaların çözülmesi için bir arabulucu görevlendirir. Bu süreç, tarafların son kez barışçıl yollarla anlaşma şansını değerlendirmesi açısından kritik öneme sahiptir.
2. ARABULUCULUK SÜRECİ
2.1. Arabulucunun Görevi ve Süreç
Arabuluculuk süreci, arabulucunun görevlendirildiği tarihte başlar. Arabulucu, anlaşmazlık noktalarını çözmek için 15 gün süreye sahiptir. Bu süre, tarafların karşılıklı kararı ile 6 iş günü daha uzatılabilir. Arabulucu, tarafların bir anlaşmaya varmaları için onlara önerilerde bulunur. Ancak arabulucunun, anlaşmazlık noktalarına ilişkin bir karar verme yetkisi yoktur. Yani arabulucu, tarafları uzlaştırmaya çalışan tarafsız bir üçüncü kişi konumundadır ve herhangi bir yaptırım gücü bulunmamaktadır.
2.2. Arabuluculuk Raporu ve Bağlayıcılığı
Arabuluculuk sürecinin sonunda, arabulucu tarafından bir son tutanak düzenlenir. Bu raporda, sürecin nasıl işlediği, tarafların katılım durumu, varsa kısmi veya tam anlaşma sağlanan hususlar, anlaşma sağlanamayan konular açıkça belirtilir.
Arabuluculuk raporu bağlayıcı değildir. Yani arabulucunun tespitleri veya önerileri, tarafları hukuken bağlamaz. Ancak rapor, taraflar arasında anlaşma sağlanamadığını gösteren resmi bir belge olması nedeniyle grev sürecinin önünü açar. Bu rapor olmadan grev kararı alınması hukuken mümkün değildir.
2.3. Arabuluculukta Anlaşma Sağlanırsa
Arabuluculuk sürecinde tarafların anlaşmaya varmaları halinde düzenlenen anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi alınması koşuluyla bağlayıcı hale gelir. Bu durumda, taraflar arasında toplu iş sözleşmesi imzalanmış olur ve süreç barışçıl yollarla tamamlanır.
3. GREV SÜRECİ
3.1. Grev Kararının Alınması
Arabuluculuk sürecinin anlaşmazlıkla sonuçlanması halinde, yetkili sendika 60 gün içinde grev kararı alabilir. Grev kararı, sendikanın yetkili organı tarafından alınır ve karar tarihinden itibaren 3 iş günü içinde karşı tarafa ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na tebliğ edilmelidir. Grev kararının tebliğ edilmemesi veya süresinde uygulanmaması halinde, grev hakkı düşer.
3.2. Grev Oylaması
Grev kararının tebliğinden itibaren 6 iş günü içinde, işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte birinin talebi halinde grev oylaması yapılır. Oylamada işçilerin salt çoğunluğu greve hayır derse, grev kararı uygulanamaz. Grev oylaması, işçilerin grev konusundaki iradesini ortaya koyması açısından önemli bir demokratik mekanizmadır.
3.3. Kanuni Grev ve Hukuki Sonuçları
Kanuni grev, 6356 sayılı Kanun'da belirtilen usul ve esaslara uygun olarak yapılan grevdir. Kanuni grev süresince iş sözleşmeleri askıda kalır. Greve katılan işçilere bu süre için ücret ödenmez ve bu süre kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz. Ancak grev süresince işçilerin sosyal güvenlik primleri, işveren tarafından ödenmeye devam eder.
Grev sırasında, greve katılmayan işçilerin çalışmasına devam etmesi halinde, grevci işçiler tarafından engellenemez. Grev gözcüleri, işyerine giriş ve çıkışı kontrol edebilir, ancak zor kullanma veya tehdit şeklinde davranışlarda bulunamaz.
4. SONRADAN İMZALANAN TİS HÜKÜMLERİNİN GERİYE DÖNÜK UYGULANMASI
4.1. Yürürlük Tarihi ve Geriye Etki
TİS görüşmeleri uzadığında, taraflar sözleşmenin yürürlük başlangıç tarihini geriye yönelik olarak belirleyebilirler. Örneğin, taraflar arasındaki görüşmeler 1 Ocak'ta başlayıp TİS 1 Temmuz'da imzalandığında, taraflar yürürlük başlangıç tarihini 1 Ocak olarak kararlaştırabilirler. Bu durumda, TİS hükümleri 1 Ocak'tan itibaren geçerli olur.
4.2. Sendika Üyelerinin Yararlanması
6356 sayılı Kanun'un 39. maddesinin 2. fıkrasına göre, sözleşmenin imzalanması tarihinde taraf sendikaya üye olanlar, yürürlük tarihinden itibaren TİS hükümlerinden yararlanır. Bu durumda imza tarihinde sendika üyesi olan işçi, TİS hükümlerinden geriye yönelik olarak yürürlük tarihinden itibaren yararlanır.
Ancak Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 12.04.2023 tarihli ilke kararında belirtildiği üzere, TİS'den yürürlük tarihinden itibaren yararlanabilmek için işçinin hem imza ve hem de yürürlük tarihinde taraf sendika üyesi olması gerekmektedir. Bu karar, geriye dönük haklardan yararlanma konusunda önemli bir ölçüt getirmiştir.
Yargıtay'ın 2024 tarihli bir kararında, 17.07.2017 tarihinde imzalanan TİS'in 01.01.2017-31.12.2018 tarihleri arasında yürürlükte olacağının kabul edildiği, işçinin 12.07.2017 tarihinde (imza tarihinden 5 gün önce ve yürürlük başlangıç tarihinden 6,5 ay sonra) taraf sendikaya üye olduğu, dolayısıyla üye olduğu bu tarihten itibaren TİS hükümlerinden yararlanabileceğine hükmedilmiştir.
4.3. İmza Tarihinden Sonra Üye Olanlar
TİS'in imzalanmasından sonra sendikaya üye olanlar, üyeliklerinin toplu iş sözleşmesinin tarafı olan işçi sendikası tarafından işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanırlar. Bu durumda geriye dönük hak talebinde bulunmaları mümkün değildir.
4.4. Dayanışma Aidatı ve Geriye Yürüme
Anayasa Mahkemesi'nin 30.12.2020 tarihli kararına göre, taraf sendika üyesi olmayan işçilerin toplu iş sözleşmesinin toplu görüşme ve pazarlık sürecinin uzaması nedeniyle öngörülecek geçmişe yönelik parasal hükümlerden yararlanmalarını engelleyen kural iptal edilmiştir. Bu karar, sendika üyesi olmayan işçilerin de dayanışma aidatı ödeyerek geriye dönük haklardan yararlanabilmesinin önünü açmıştır. Dayanışma aidatı ödeyen işçiler, sendika üyeleri ile aynı ekonomik haklardan yararlanabilir ancak sendikal faaliyetlere katılma hakları yoktur.
4.5. Farklı Üyelik Tarihlerine Göre Durum
Farklı üyelik tarihlerine göre işçilerin TİS'den yararlanma durumları şöyle özetlenebilir:
Yürürlük tarihinden önce sendikaya üye olan ve imza tarihinde üyeliği devam eden işçiler, TİS hükümlerinden yürürlük tarihinden itibaren yararlanır.
Yürürlük tarihinden sonra ancak imza tarihinden önce sendikaya üye olan işçiler, Yargıtay içtihatlarına göre üyelik tarihinden itibaren yararlanabilir.
İmza tarihinden sonra sendikaya üye olan işçiler, üyeliklerinin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.
Dayanışma aidatı ödeyen işçiler, Anayasa Mahkemesi kararı doğrultusunda, ödeme yaptıkları tarihten itibaren geriye dönük haklardan yararlanabilir.
5. TİS HÜKÜMLERİNİN İŞ SÖZLEŞMELERİNE ETKİSİ
TİS'in yürürlüğe girmesiyle, iş sözleşmelerindeki TİS ile çelişen hükümlerin yerini TİS'deki hükümler alır ve iş sözleşmesinde düzenleme bulunmayan konularda TİS uygulanır. Ancak iş sözleşmelerinde işçi yararına olan hükümler varsa, bu düzenlemeler geçerliliğini korur. Bu durum, iş hukukunun temel ilkelerinden biri olan işçi lehine yorum ilkesinin bir gereğidir.
TİS hükümleri, iş sözleşmelerinin zorunlu içeriğini oluşturur ve işçiye daha fazla hak sağlayan bireysel iş sözleşmesi hükümleri saklı kalmak kaydıyla, iş sözleşmelerinin TİS'e aykırı hükümlerinin yerine TİS hükümleri geçer.
6. YARGITAY KARARLARI IŞIĞINDA DEĞERLENDİRME
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 2024 tarihli kararında, işçinin sendika üyeliğinin imza tarihinden önce olması durumunda, TİS hükümlerinden yürürlük tarihinden itibaren yararlanabileceği belirtilmiştir. Kararda, işçinin 12.07.2017 tarihinde sendikaya üye olduğu, TİS'in 17.07.2017 tarihinde imzalandığı ve yürürlük tarihinin 01.01.2017 olduğu olayda, işçinin üye olduğu tarihten itibaren TİS hükümlerinden yararlanabileceğine hükmedilmiştir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 12.04.2023 tarihli ilke kararında ise, TİS'den yürürlük tarihinden itibaren yararlanabilmek için işçinin hem imza hem de yürürlük tarihinde taraf sendika üyesi olması gerektiği vurgulanmıştır. Bu karar, uygulamada birliğin sağlanması açısından önem taşımaktadır.
7. DEĞERLENDİRME
TİS imzalanmazsa ne olur sorusunun cevabı özetle şöyledir:
İşveren TİS imzalamazsa, süreç otomatik olarak arabuluculuk aşamasına geçer. Arabulucu 15 gün + 6 gün ek süre içinde tarafları uzlaştırmaya çalışır. Arabuluculuk süreci, tarafların anlaşmazlığı barışçıl yollarla çözmesi için son fırsattır.
Arabuluculukta da anlaşma sağlanamazsa, sendika 60 gün içinde grev kararı alabilir. Grev sürecinde taraflar yeniden masaya oturabilir ve anlaşma sağlanması halinde grev sona erer. Grev süresince iş sözleşmeleri askıda kalır ve işçilere ücret ödenmez.
Sonradan imzalanan TİS hükümleri, belirli koşullarla geriye dönük uygulanır. Sendika üyeleri, yürürlük tarihinden itibaren hak kazanırken, sendikaya sonradan üye olanlar üyelik tarihinden itibaren yararlanır. Dayanışma aidatı ödeyen işçiler de Anayasa Mahkemesi kararı doğrultusunda, belirli koşullarda geriye dönük haklardan yararlanabilir.
TİS süreci, işçi ve işveren arasındaki dengenin korunması açısından kritik öneme sahiptir. Sürecin her aşamasında tarafların yasal hak ve yükümlülüklerini bilmesi, sağlıklı bir toplu pazarlık süreci yürütülmesi için gereklidir. Arabuluculuk ve grev süreçleri, tarafların anlaşma iradesini güçlendiren ve toplu iş sözleşmesi düzeninin işlemesini sağlayan önemli mekanizmalardır.
Yorum Yap
Yorum yapabilmek için lütfen giriş yapın
Giriş Yap