Feshin Geçerli Sebebe Dayandırılması
Türk iş hukukunda, iş sözleşmesinin feshi belirli kurallar ve şartlarla düzenlenmiştir. İşverenin işçiyle olan iş sözleşmesini feshetmesi için geçerli bir sebebe dayandırması gerekmektedir. Bu düzenleme, işçilerin haklarının korunmasını ve keyfi işten çıkarmaların engellenmesini amaçlamaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 18. maddesi, iş sözleşmesinin feshi için geçerli sebeplerin neler olduğunu açıkça belirlemekte ve hangi durumların fesih için haklı neden oluşturmadığını tanımlamaktadır. Bu makalede, işçinin feshine dair geçerli sebepler, fesih için geçerli olmayan sebepler ve söz konusu düzenlemenin iş hukuku açısından önemi ele alınacaktır.
Geçerli Sebep ve İşverenin Fesih Hakkı
Geçerli Sebep Tanımı
İşverenin, işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini feshederken, geçerli bir sebebe dayanması gerekmektedir. İş Kanunu’na göre, 30 veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçiler için iş sözleşmesinin feshi geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Geçerli sebep, işçinin yeterliliğinden, davranışlarından veya işletmenin gereklerinden kaynaklanabilir. İşveren, işçinin işyerindeki davranışları, performansı veya işin gereksinimleri nedeniyle fesih hakkını kullanabilir.
Bu madde, işverenin işçiyi haksız yere işten çıkarmasının önüne geçmek amacıyla, fesih için somut ve haklı bir neden sunmasını zorunlu kılar.
Fesih İçin Geçerli Sebep Kriterleri
İş sözleşmesinin feshi için geçerli sebep belirlemek, işverenin yasal sorumluluğudur. İşverenin bu yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda, fesih geçersiz sayılabilir ve işçi işine geri dönebilir veya tazminat talep edebilir. Geçerli sebepler, işçinin performansına veya davranışlarına dayalı olabileceği gibi, işletme veya işin gereksinimlerinden de kaynaklanabilir.
Fesih İçin Geçerli Sebep Olmayan Durumlar
İş Kanunu, bazı durumları geçerli fesih sebepleri olarak kabul etmez. İşverenin, bu nedenlerden dolayı işçiyi işten çıkarma hakkı yoktur. Bunlar arasında yer alan durumlar şunlardır:
- Sendikal Faaliyetlere Katılmak: İşçi, çalışma saatleri dışında veya işverenin izni ile çalışma saatleri içinde sendikal faaliyetlerde bulunursa, bu durum fesih için geçerli bir sebep oluşturmaz. Aynı şekilde, işyeri sendika temsilciliği yapmak da geçerli bir fesih sebebi değildir.
- Mevzuat ve Yükümlülükleri Takip Etmek: İşçi, mevzuattan veya sözleşmeden doğan haklarını takip etmek veya işveren aleyhine idari veya adli makamlara başvurmak suretiyle işten çıkarılamaz. İşçinin haklarını koruma amacıyla başvuracağı yasal yollar da fesih için haklı bir sebep oluşturmaz.
- Kişisel Özellikler ve Ayrımcılık: Irk, cinsiyet, hamilelik, dini inançlar, ailevi yükümlülükler, siyasi görüş gibi kişisel özellikler nedeniyle işten çıkarılmak yasaktır. Ayrıca, kadın işçilerin çalıştırılmasının yasak olduğu sürelerde işe gelmemesi de geçerli bir fesih sebebi olarak kabul edilmez.
- Hastalık ve Kaza Durumunda Geçici Devamsızlık: İşçi, hastalık veya kaza nedeniyle belirli bir süre işe devamsızlık yaparsa, bu da geçerli bir fesih sebebi oluşturmaz. İş Kanunu, işçinin geçici devamsızlık durumlarını da fesih için haklı bir sebep olarak değerlendirmez.
Fesih İçin Geçerli Olmayan Sebeplerin Cezai Yükümlülükleri
İşveren, geçerli bir sebebe dayanmadan iş sözleşmesini feshederse, işçiye yasal tazminat ödeme yükümlülüğü doğar. Ayrıca, geçerli olmayan bir sebep ile fesih yapılırsa, işçi haklı sebeple işten çıkarılmadığı için işe iade davası açma hakkına sahiptir. İşçi, bu durumda işe iade edilmezse, tazminat talep edebilir.
Kıdem Şartı ve İşyerinde Çalışan Sayısı
İş Kanunu'na göre, işverenin fesih için geçerli bir sebebe dayanması için, işçinin en az altı aylık kıdemi olması gerekmektedir. Bu altı aylık kıdem, aynı işyerinde veya aynı işkolunda, aynı işverenin birden fazla işyerinde geçen sürelerin birleştirilmesiyle hesaplanabilir. Bu kıdem, işçinin iş yerindeki sürekliliğini ve deneyimini göz önünde bulundurarak, fesih işlemi için daha sağlam bir temel oluşturur.
İşverenin Yöneticileri ve Vekilleri
İşyerinde yöneticiler ve işveren vekilleri için, 18. maddede belirtilen fesih şartları geçerli değildir. Yani, işletmenin idaresinde ve yönetiminde görevli olan kişiler (örneğin, işveren vekili veya işyerini yöneten kişiler), fesih için bu maddelere tabi değildir. Bunun dışında, işçinin işe alım ve işten çıkarılmasına karar veren işveren vekilleri hakkında da aynı hükümler uygulanmaz.
Sonuç ve Değerlendirme
Feshin geçerli sebeplere dayanması, iş hukukunun temel ilkelerinden biridir ve işçinin haklarının korunmasına yönelik önemli bir düzenlemedir. İşverenin, iş sözleşmesini feshederken geçerli bir sebebe dayandırması zorunludur. Geçerli sebeplerin olmaması durumunda, işçi haklı fesih tazminatı talep edebilir ve işe iade davası açabilir. İş Kanunu, işçinin kişisel haklarını, sendikal faaliyetlerini, sağlık durumunu ve diğer temel haklarını korumayı hedefleyen düzenlemelerle, işçinin güvenceli bir çalışma ortamına sahip olmasını sağlar. Bu sebeplerle, işverenlerin fesih işlemleri yaparken yasal düzenlemelere uymaları ve geçerli sebepler sunmaları büyük önem taşır.